รูปแบบเทคนิคการทำเกษตรในเมือง พึ่งตนเองง่ายๆ สไตล์คนเมือง ห้องครัวคนเมือง บทความ


 

สวนผักชุมชน อะไรคือปัจจัยแห่งความสำเร็จ??

                จากการดำเนินงานของโครงการสวนผักคนเมืองตั้งแต่ปี 2553– ปัจจุบัน เราได้สนับสนุนให้เกิดโครงการขนาดเล็กในรูปแบบต่างๆ รวมทั้งสิ้น 153 โครงการ ในจำนวนนี้มีสวนผักที่เรียกว่าสวนผักชุมชนรวม 112 โครงการ ซึ่งพอจะจำแนกตามลักษณะการใช้พื้นที่ทางกายภาพ สมาชิกชุมชน และโครงสร้างองค์กร ออกได้เป็น 6 ชุมชนด้วยกันคือ ชุมชนคนจนเมือง ชุมชนคนชั้นกลาง ชุมชนออนไลน์ ชุมชนในองค์กรเอกชน ชุมชนในหน่วยงานภาครัฐ และชุมชนบนพื้นที่สาธารณะ


                จากการศึกษาของโครงการสังเคราะห์องค์ความรู้โครงการสวนผักคนเมืองนั้น ทางทีมงานสังเคราะห์ความรู้ได้ลงพื้นที่ไปเก็บข้อมูลของสวนผักชุมชนที่อยู่ภายใต้การสนับสนุนของโครงการสวนผักคนเมืองรวมทั้งสิ้น 32 แห่ง ซึ่งจากเก็บข้อมูลเรื่องการจัดการชุมชนที่เชื่อมโยงกับสวนผัก ก็พบว่าแต่ละประเภทของชุมชนนั้นต่างก็มีรูปแบบการบริหารจัดการแปลงที่หลากหลายขึ้นอยู่กับบริบทของแต่ละชุมชน อย่างไรก็ตามหากพิจารณาเรื่องปัจจัยพื้นฐานแห่งความสำเร็จที่มีความสำคัญต่อการทำสวนผักชุมชนนั้น ก็พอสรุปออกมาเป็นข้อๆได้ดังนี้

 

1. ปัจจัยด้านบุคคล

ก. ผู้นำชุมชน/ ผู้รับผิดชอบโครงการ ต้องมีความมุ่งมั่น กระตือรือร้น เสียสละ เชื่อมั่นในศักยภาพของทีม มีหลักการในการทำงานที่ชัดเจนเป็นระบบ มีทักษะในการประสานความร่วมมือ มีประสบการณ์การทำงาน และสามารถบูรณาการการปลูกผักกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนในชุมชน เช่นการดูแลสุขภาพกายแลใจ การสร้างความสัมพันธ์อันดีของคนในชุมชน เรื่องระบบสวัสดิการในชุมชน รวมถึงการบูรณาการเข้าสู่นโยบายขององค์กร เป็นต้น

ข. สมาชิกในชุมชน/ สมาชิกโครงการ ต้องเห็นความสำคัญของการปลูกผัก มีใจรัก มีความมุ่งมั่น มีความพยายาม มีความเสียสละ มีความสามัคคี ให้ความร่วมมือตลอดกระบวนการ นอกจากนี้สมาชิกในชุมชนที่มาจากหลากหลายสาขาอาชีพ ยังช่วยให้เกิดการแลกเปลี่ยนความรู้ที่หลากหลาย ต่อยอดความรู้เพิ่มขึ้นด้วย

ค. ผู้บริหารองค์กรต้องเห็นความสำคัญ ให้ความร่วมมือ และให้การสนับสนุน ซึ่งเอื้อให้การดำเนินงานมีความราบรื่นและสามารถขยายพื้นที่เพาะปลูกภายในองค์กร

 

2. การบริหารจัดการภายในชุมชน


ก. การสร้างการมีส่วนร่วมในชุมชนจากการศึกษากระบวนการดำเนินงานของชุมชนพบว่า การสร้างการมีส่วนร่วมในชุมชนเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ชุมชนทำสวนผักได้อย่างต่อเนื่อง เริ่มตั้งแต่การออกแบบกระบวนการพูดคุยก่อนเสนอขอโครงการหรือทำสวนผักคนเมือง ผู้นำชุมชนมีการสำรวจความต้องการของสมาชิกภายในกลุ่ม/ชุมชน มีการทำข้อตกลงใช้พื้นที่ร่วมกัน การแบ่งหน้าที่ตามความสมัครใจหรือตามเงื่อนไขของแต่ละคน

ข. แนวทางการบริหารจัดการมีความสอดคล้องกับบริบทชีวิตของสมาชิกแม้ว่าขั้นตอนการปลูกผักของโครงการส่วนใหญ่มีลักษณะที่คล้ายคลึงกัน แต่หากพิจาณาถึงรายละเอียดและเป้าหมายจะพบว่า แต่ละโครงการมีความคาดหวังต่อการทำสวนผักที่แตกต่างกัน เช่นบางคนต้องการปลูกผักเพื่อเป็นงานอดิเรก บางคนต้องการอาหารปลอดภัย บางคนต้องการรายได้ บางคนต้องการสร้างพื้นที่สีเขียว หรือให้เป็นสวัสดิการพัฒนาคุณภาพชีวิตพนักงาน ดังนั้น การสร้างความเข้าใจและออกแบบกระบวนการดำเนินงานให้สอดคล้องกับบริบท ค่านิยม ความต้องการ มีความสำคัญ รวมถึงการออกแบบการทำงานในแปลงสอดคล้องการการดำเนินชีวิต และทำให้การทำสวนผักเป็นกิจกรรมหนึ่ง (กิจวัตร) ในชีวิตประจำวัน ก็มีความสำคัญที่จะเอื้อให้สวนผักเกิดการต่อเนื่องมากขึ้น เช่น การออกแบบตารางการทำกิจกรรมภายในสวนผัก ในช่วงวันเวลาที่สมาชิกส่วนใหญ่มีเวลาว่างตรงกัน หรือการออกแบบอุปกรณ์หรือโครงสร้างในการเพาะปลูกให้สอดคล้องกับบุคลิกหรือเงื่อนไข เช่น การมีสวนผักในองค์กรที่สมาชิกผู้หญิงส่วนใหญ่นุ่งกระโปรงไปทำงาน อาจจะมีการจัดเตรียมสถานที่สำหรับเปลี่ยนเสื้อผ้า หรือการออกแบบแปลงผักที่มีความสะดวกในการดูแล เป็นต้น

ค. จัดสรรพื้นที่สำหรับการสื่อสารภายในกลุ่มเช่น การนัดพูดคุย/ประชุมและทำกิจกรรมเป็นระยะในบรรยากาศที่เป็นมิตร  มีการรายงานผลผลิตและผลการดำเนินงานกับสมาชิกโครงการและผู้บริหารองค์กรอย่างสม่ำเสมอ รวมถึงการมีกลไก/เครื่องมือในการติดต่อสื่อสารที่มีประสิทธิภาพ สอดคล้องกับความต้องการและวิถีชีวิต  เช่น ชุมชนออนไลน์มีเฟซบุ๊กเป็นพื้นที่ในการสื่อสาร แบ่งปัน และขอความช่วยเหลือด้วยภาษาที่เข้าใจง่ายแบบเรียลไทม์ ซึ่งสามารถตอบสนองความต้องการได้อย่างทันท่วงที (Interactive)


3. ความรู้


สมาชิกในโครงการมีความรู้ความสามารถในการเพาะปลูก เช่น การเตรียมดิน การเลือกเมล็ดพันธุ์ การกำจัดโรคและแมลงด้วยวิธีธรรมชาติ โดยเฉพาะสมาชิกที่มีพื้นเพเป็นคนต่างจังหวัดมีความรู้เรื่องการเกษตรกรรมเป็นต้นทุนอยู่แล้ว หรือสมาชิกในโครงการมีความสนใจ และได้เข้ารับการอบรมเพื่อพัฒนาความรู้ของตัวเอง และนำไปใช้ในแปลง

นอกจากนี้หากสมาชิกมีความรู้เฉพาะทาง เช่น การแปรรูปผลผลิต การจัดการของเสียในแปลง รวมถึงความรู้ด้านสถาปัตยกรรมมาช่วยในการออกแบบโครงสร้างที่รองรับวัสดุเพาะปลูก ความรู้เกี่ยวกับกลุ่มสาระวิชาต่างๆ และทักษะการบูรณาการ เป็นต้น ก็จะมีส่วนช่วยทำให้โครงการสามารถพัฒนาต่อยอดและประสบความสำเร็จมากขึ้น



4. ภาคีเครือข่าย

ภาคีเครือข่ายมีส่วนช่วยพัฒนาสนับสนุนให้เกิดสวนผักชุมชน ตั้งแต่ช่วยสร้างแรงบันดาลใจ ให้ความรู้ ช่วยพัฒนาแปลง ค้นหาพื้นที่ ปรับปรุงพื้นที่ จัดหาเมล็ดพันธุ์ ตลอดจนช่วยทำแปลงผัก และช่วยเข้ามาพัฒนาศักยภาพ เสริมความรู้ และแก้ไขปัญหาต่างที่สวนผักชุมชนประสบ โดยภาคีเครือข่ายนี้มีทั้งจากโครงการสวนผักคนเมืองเอง จากเครือข่ายสมาชิก รวมถึงจากหน่วยงานภาครัฐ


5. พื้นที่สวนผัก

สืบเนื่องมาจากการออกแบบการดำเนินงาน สมาชิกในชุมชนช่วยกันกำหนดพื้นที่และรูปแบบสำหรับปลูกผัก โดยคำนึงถึงตำแหน่งการจัดวางพื้นที่ปลูกผักที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ ทิศทางของแสง การติดตั้งระบบให้น้ำ ความปลอดภัยจากสัตว์เลี้ยงหรือศัตรูพืช อยู่ไม่ไกลจากที่พักอาศัยของสมาชิก และคนในชุมชน/องค์กรสามารถมองเห็นความเคลื่อนไหว/การเจริญเติบโตได้

ปัจจัยสำคัญอีกประการหนึ่ง คือ ความอุดมสมบูรณ์ของดินและตำแหน่งของพื้นที่ที่เอื้อต่อการปลูกผักก็มีผลต่อความต่อเนื่องด้วยเช่นกันเช่น ไม่อยู่ในที่ลุ่มต่ำเกินไป ดินดี อยู่ใกล้แหล่งน้ำ มีรั้วรอบขอบชิด ทำให้ได้ผลผลิตดี เมื่อได้ผลผลิตดี คนก็มีกำลังใจในการปลูกผักต่อไป

นอกจากนี้ ปัจจัยเรื่องพื้นที่อีกประการที่มีความสำคัญ คือเรื่องสิทธิในการใช้และการจัดการที่ดิน หากไม่มีข้อตกลงที่ชัดเจน อาจส่งผลให้สวนผักในพื้นที่ส่วนกลางหรือพื้นที่สาธารณะถูกรื้อถอนกลางคัน

 


2.6 อื่นๆ

ก. ความสัมพันธ์ของคนทำงานเป็นแบบไม่เป็นทางการอยู่บนพื้นฐานของความเป็นมิตร การแบ่งปัน(ความรู้ ปัจจัยผลผลิต) การให้กำลังใจซึ่งกันและกัน และช่วยเหลือเกื้อกูล ทำให้เกิดความมั่นใจและแรงบันดาลใจในการปลูกผักและปรับเปลี่ยนวิถีชีวิต

ข. การกระจายตัวของคนในชุมชน/ สมาชิกโครงการ ทำให้มีความหลากหลายและสามารถกระจายข่าวไปได้อย่างกว้างขวาง เช่น สมาชิกที่มาจากซอยต่างๆ ในชุมชน จากแผนกต่างๆ ในองค์กร หรือจากสาขาวิชาชีพต่างๆ ในชุมชนออนไลน์

ค. แหล่งวัตถุดิบ/ ปัจจัยการผลิต การมีแหล่งวัตถุดิบที่มีคุณภาพและอยู่ไม่ไกล

ง. การประชาสัมพันธ์ของโครงการสวนผักคนเมืองช่วยเผยแพร่การทำงานของโครงการรับทุนเป็นที่รู้จักแพร่หลาย

 


เรียบเรียงจากเอกสารการเรียนรู้ ชุดนวัตกรรม โครงการการสังเคราะห์องค์ความรู้โครงการสวนผักคนเมือง


 | วันที่ 16/08/2559

อ่าน 728


 การทำอาหารกับการพัฒนาสุขภาพจิต
 ความอุดมสมบูรณ์ของอาหารคือความมั่นคงทางอาหาร จริงหรือ ?!?!
 การทำสวนผักกับการพัฒนาตนเอง
 สวนผักชุมชน อะไรคือปัจจัยแห่งความสำเร็จ??
 การทำสวนผักกับการพัฒนาตนเอง (ตอนที่ 2)


โครงการสวนผักคนเมือง
912 ซอยงามวงศ์วาน 31 ซอยย่อย 7
ถนนงามวงศ์วาน อำเภอเมือง จังหวัดนนทบุรี 11000
โทร. 02-591-1195-6
cityfarm2010@hotmail.com
Design by Ngoscyber